Ben je royaal als je vrienden fêteert op een etentje? Of is het heimelijk een investering waarvoor je iets terugverwacht? Algemeen gezegd: is de mens van nature egoïstisch of altruïstisch? Over deze kwestie hebben allerlei wetenschappers zich gebogen, allemaal op hun eigen manier. Filosofen redeneren, biologen bestuderen en theologen moraliseren. Weer een andere aanpak hebben de economen: ze experimenteren, bijvoorbeeld door mensen met elkaar te laten onderhandelen. De uitkomsten daarvan zijn verrassend. En je kunt er slimme lessen uit trekken voor je geldzaken.
Neem het beroemde onderhandelingsexperiment ‘het ultimatumspel’. Deze test voor twee partijen - A en B - kwam begin jaren tachtig uit de koker van de Duitse econoom Werner Güth. A en B zitten in aparte kamers en krijgen elkaar niet te zien. A krijgt een bedrag, bijvoorbeeld een tientje, en mag zelf bepalen hoeveel hij hiervan geeft aan B. Die mag het geld aannemen of weigeren, maar als hij ervoor bedankt, krijgen A en B allebei niks. De meeste A’s bleken het geld 50/50 te verdelen. Is de mens dus onbaatzuchtig? Nee, concludeerden de onderzoekers. Want als A minder dan een derde van het geld aanbood, bleek B vaak te weigeren. De juiste conclusie is dat de mens is gebrand op rechtvaardigheid: hij vertrekt liever met lege handen dan met een krenterige fooi. A - ook een mens - weet dat en deelt de winst uit eigenbelang.
Na dit experiment gold de mens voor economen ruim tien jaar lang als een calculerende egoïst. Dat veranderde toen de Amerikaanse econoom Robert Forsythe begin jaren negentig het dictatorspel bedacht. In dit experiment bepaalde A nog steeds wat hij weggaf, maar B moest dat accepteren. Het bleek toen dat A minder, maar nog steeds geld weggaf aan B, die een volslagen onbekende voor hem was. Was de mens goddank tóch edelmoedig?